ZNAMENITOSTI KOPAONIKA

vrnjacka banja - rimski izvor

Nacionalni park Kopaonik

se u centralnom delu naše zemlje, predstavlja zakonom zaštićen i tačno ograničen kraj.

U parku su zaštićeni biljni i životinjski svet, reljefni i drugi oblici prirodne retkosti.
Kopaonik je proglašen Nacionalnim parkom 1981 godine. Pod zaštićenim područjem spada 19.986 hektara.
Osnovu parka čini visoko-planinski, relativno zaravnjeni predeo srednje nadmorske visine od oko 1700m.
Najviši deo je prostrana površ Ravni Kopaonik, oko koje se dižu Suvo Rudište sa Pančićevim vrhom (2017 metara nadmorske visine), na kome je Pančićev mauzolej.
Kada govorimo o broju endemičnih vrsta, Kopaonik predstavlja jedan od najznačajnijih centara biodiverziteta endemične flore Srbije.
Na Kopaoniku je najrasprostanjenija šumsko-pašnjačka zona središnje Srbije,a na višim delovima je četinarska smrčeva i jelova šuma, dok je po stranama bukova i hrastova.
Pod posebnom zaštitom Nacionalnog parka je 698 hektara. Izdvojeni su: 11 rezervata prirode, 26 prirodnih spomenika,12 geomorfoloških, 8 hidroloških, 6 geoloških i 15 objekata svrstanih u nepokretna kulturna dobra.

 
vrnjacka banja - rimski izvor

Biljni i životinjski svet


Flora i fauna (biljni i životinjski svet) na Kopaoniku su većim delom autohtonog porekla. Bogatstvo i raznovrsnost živog sveta uslovljena je složenošću promenljivog istorijskog razvoja, nestajanje jednih i nastajanje drugih vrsta. Zbog blage planinske klime vegetacijski period dosta je dug. Dovoljna količina vodenog taloga doprinosi velikom prirastu biomase, što je uslovljeno povoljnom geološkom podlogom (granit, metamorfna stena i serpentin). Ovakav sastav podloge omogućava očuvanje smrče u nižim delovima planine u zajednici sa bukvom i jelom. Visoko planinska flora Kopaonika na osnovu dosadašnjih istraživanja sadrži 825 vrsta i podvrsta, što predstavlja jednu petinu flore u Srbiji. Visinsko smenjivanje vegetacije na Kopaoniku počinje od vrbovo-topolovo-jelovih šuma u dolini reka, preko termofilnih šuma crnog bora, zajednice cera i sladuna, šume kitnjaka i graba, zatim šuma medunca i crnog jasena i šikara grabića, u najnižem pojasu do 800 mnm, zatim: šuma brdske bukve, šuma hrasta kitnjaka (do 1.100 mnm) koje predstavljaju prelaz ka planinskim šumama bukve i jele (do 1.600 mnm) u koje prodire smrča, koja dominira u šumama od 1.550 do 1.750 mnm. Od 1.750 mnm počinje zona žbunaste polegle kleke i borovnice sa niskom subalpskom formom smrče, pa sve do alpskih suvati, koje se nalaze iznad 1.950 mnm. Životinjski svet (fauna) - od vremena kada je na Kopaoniku istraživao Josif Pančić (pre 100 godina), doživeo je mnoge promene. U XIX veku na Kopaoniku bilo je (kako navodi J. Pančić), krupne divljači - medveda, risova, vukova, divokoza, divljih svinja, srna, jazavaca, tetreba i ostalih životinja. Do današnjeg vremena mnoge životinjske vrste su nestale. Medju prirodnim retkostima (pod zaštitom), preostali su: Suri orao (Aquila chrysaetos), Sivi soko (Falco peregrinus), Šumska sova (Strih aluco), Planinska ševa (Eremophila alpestris), Krstokljun (loxia curvirostra), Sivi puh (Dryomys nitedula), Buljina (Bubo bubo), Divlja mačka (Felis silvestris). Od krupne divljači - vuk (povremeno), lisica, srna, divlja svinja, lasica, tvor i ostale. Najbrojnija preživela vrsta životinjskog sveta na Kopaoniku su ptice, verovatno zato što nisu strogo vezane za vegetacione i klimatske zone. Naš poznati naučnik - ornitolog, Sergej Matvejev, istraživao je ptičji svet na Kopaoniku u dugom vremenskom periodu i došao do saznanja - otkrića 56 novih vrsta ptica, što znači da je za poslednjih 100 godina broj ptičjih vrsta na Kopaoniku povećan od 92 na 148 vrsta.
 
vrnjacka banja - rimski izvor

Nebeske stolice


Na nadmorskoj visini od 1800 metara, neposredno ispod Pančićevog vrha - najviše geografske tačke planine Kopaonik - prostire se arheološki lokalitet Nebeske stolice, kojemu je kumovala, kao njegov prvi istraživac, arheolog Gordana Tošic iz kraljevačkog Zavoda za zaštitu spomenika kulture. U narodnom predanju ovo mesto je nazvano crkvina (crkva): Kada smo došli prvi put - priča gđa Tošić - zatekli smo gomilu kamenja i jedan drveni krst koji je oznacavao ovo sveto mesto. Po predanju posvećeno je svetom Prokopiju, zaštitniku rudara, sto je bilo i logično jer je ova planina, u antičkim i srednjovekovnim izvorima nazvana Srebrna, bila poznata još tada po rudnom potencijalu." Te prve godine, iz tame duge milenijum i po, izronila je stara hrišćanska bazilika (crkva), datirana u 5. ili 6. vek. Poseban dragulj ovog, samog po sebi fascinantnog, otkrica bio je - podni mozaik sa geometrijskim izomorfnim motivima, karakterističnim baš za taj period, a kao kruna svega: u jednom njegovom polju slika pauna (hriscanskog simbola vaskrsenja). Gordana Tosic utvrdila je nepobitno (na osnovu nađenih fragmenata zivopisa) da je ta bazilika bila oslikana freskama. Istrazivana je južna zona lokaliteta i tada je usledilo ponovo izuzetno otkriće: još starija građevina u kojoj je pronađen rimski novac (3. i 4. vek), delovi keramičkih i staklenih posuda iz antičkog i ranovizantijskog perioda, kao i zamasan, odlično očuvan komad rimskog mermernog reljefa. Arheolog Gordana Tošić objašnjava naučni aspekt značaja ovog lokaliteta: - On se nalazi na najvišoj koti u našoj zemlji. Osim toga, na ovoj teritoriji mozaici su vrlo retki. Severna granica kasnoantičke rimske provincije Dardanije jos uvek nije jasno određena, a ovaj lokalitet ukazuje na neke nove centre i tako pojašnjava ono neodređeno." Posle ovog istraživačkog ciklusa i nakon preventivne konzervacije Nebeskih stolica, koju je uradio njen kolega iz Zavoda, arhitekta Rajko Čubrić, ostaje da se razmisli o tome kako kulturnoj i široj javnosti valja prezentovati ovo otkrice, koje ce obogatiti i turisticku ponudu Kopaonika. Na samom području gđa Tošić je došla do procene da je potrebno još ovakvih zahvata, kako bi se potpunije sagledalo istorijsko nasleđe ovoga kraja, nesumnjivo ogromno, sto je, pored ostalog, utvrđeno i rekognosciranjem terena. Za neki novi početak uzbudljivog traganja za prošlošću mogao bi, po pričanju Gordane Tošić, da bude lokalitet Cucajica, na 5 - 6 kilometara od ovog istraženog, a koji se, medjutim, nalazi na teritoriji Kosova. Zaintrigirana pricom seljaka iz okoline, ona je "ilegalno" presla granicu koju su zacrtali međunarodni vojnici i po opštem položaju te niže kopaoničke kote pogodila je da je "tu nešto nekada moralo da bude": Otkrili smo da je tu postojalo jedno ranovizantijsko utvrđenje koje je svakako bilo u vezi sa ovim kultnim mestom i smatram da bi bilo vrlo dragoceno da se i to istraži - kaze ona i dodaje kako je oko tog prostora videla mnogo otpadaka savremene civilizacije, koje su ostavili čuvari granica, pripadnici KFORA ("Čudno je da su i oni nepogrešivo izabrali baš to mesto, koje je na isti nacin služilo i drevnim vojnicima"). Iskusnom arheologu ovi uzgredni znaci prisustva moderne varvarske soldateske na koti Cucajica zaista mogu da služe kao dobar putokaz. O samom istraživanju ispod vrha Kopaonika gdja Tošić govori sa posebnim impresijama i emocijama, sto je i razumljivo ako se imaju u vidu dosadašnji rezultati: Nebeske stolice su fascinantne. Kada god dolazim setim se price o Feliksu Kanicu (naučnik, zemljopisac i svetski putnik iz pretprošlog veka -p.a). Seljaci su ga doveli na Pančićev vrh i kazali mu: "Eto, gospodine, sa ovog mesta se vidi ceo svet." To i danas stvarno tako izgleda."
 
vrnjacka banja - rimski izvor

Svetilište Metođe


Iz kanjona, pa preko brda i prevoja, strmim kozjim stazicama stiže se pod samu liticu, vertikalno uspravljenu i skrivenu u gustišu. U njenom donjem delu je nevelika pećina, a u pećini svetilišta. Mala crkva smeštena u steni nastala je svakako u tursko vreme. Tu su ljudi ovih krajeva, krijući se od Turaka, dolazili u zbegove, pa i crkvicu uredili u samoj litici. Posvetili su je svetom Metodiju, velikomučeniku, episkopu grada Patre Likijske. U svojoj knjizi "Žitija svetih" arhimandrit dr Justin Popović iznosi životopis ovog sveca koga su neznabošci pogubili 322. godine zbog propovedi Hristove vere. Ističe ga kao veoma mudrog i učenog čoveka i spisatelja. Vekovima, svakog 3. jula, na dan Sv. sveštenomučenika Metodija, sakupljao se ovde silan svet, dolazio u pećinu, molio se Bogu i iz malog slapa vode koja izvire u samoj crkvici tražio leka raznim boljkama i slabostima. Taj datum je 1504. godine za rudare bio sveti dan. Turci su ih naterali da uđu u okna i kopaju rudu. Nastupilo je veliko nevreme. Grom je zapalio rudnik. Mnogo je rudara našlo smrt u požaru i urušenim oknima. Ostalo je sećanje i saborovanje do današnjih dana, a prilaze i ulaz u pećinu uredio je Nacionalni park. Inače, na Kopaoniku je 180 napuštenih i zatrpanih rudarskih jama. Crkvica i ovaj kraj nazivaju se Metođe, pećina se nalazi na visini od 1.450 metara, a po nekim predanjima to kultno mesto je nastalo još u trećem veku. Na zidu je freska sv. Metodija, a na komadu kamena slika Bogorodice sa malim Hristom. Autor je Mirjana Jablanović iz Mataruga. Kad se sa obronaka Metođa pođe uz Gvozdačku reku, gore pri vrhu, nalazi se gejzir. Visok je nekoliko metara, mlaz vode pod pritiskom diže se u visinu, okolo je gusta listopadna šuma i prizor je zaista očaravajući. Gejzir se, kažu, pojavio pre nekoliko decenija i ustalio se. Količina vode koja šiklja iz zemlje i njegova visina se ne menjaju.